ساختند ، كه بدان مثل ميزدند و ميگفتند : « تبرمك الرجل » اى جاد و سخا . « 1 » هنگاميكه يحيى بن خالد در پايتخت بغداد بر امور دربار و وزارت و خزائن عباسيان دست يافت ، او در ان پايتخت بزرگ آسيا ، يك مجلس مناظرهء علمى را كشود ، كه بقول مسعودى در ان اهل علم و نظر و متكلمان از مللل و نحل مختلفه گرد مىآمدند ، و در اسرار كون و ظهور و قدم و حدوث و اثبات و نفى و حركت و سكون و وجود و عدم و جر و طفره و اجسام و اعراض و تعديل و تحرير و كميت و كيفيت و مضاف و امامت و ديگر مسايل كلامى و فلسفى و روانى بحث و مناظره ميكردند ، و دانشمندان معروف آن عصر در ان مىنشستند . « 2 » درين مجمع علمى طوريكه ديده مىشود ، علماى فرق خارجى و معتزله و غيره اشتراك ميكردند ، و با آزادى رأى در مسايل مغلقهء كلام و فلسفه و حتى سياست يعنى درينكه امامت نص است يا اختيار ؟ مناظره و مباحثه مىنمودند ، و ازين برمىآيد ، كه برمكيان داراى نظر وسيع و روشنى طبع و فكرى آزاد بودند ، و حتى در بحبوحهء سيطرهء عقايد فرقوى آنوقت ، از وسعت نظر خراسانى خويش نمايندگى ميكردند . بيت الحكمه : اين موسسهء علمى كه آن را خزانة الحكمه هم ميگفتند ، در عصر هارون الرشيد عباسى بعد از 170 ه 786 م در بغداد تأسيس شد ، و در زمان خلافت مامون بعد از 198 ه 813 م بكمال خود رسيد . ما در سابق بحوالت تاريخ بغداد طيفور گفتيم : كه در مرو مركز خراسان كتابخانهء عظيمى از زمان قبل از اسلام باقى مانده و تا حدود 200 ه 815 م هم موجود بود « 3 » و هارون و مامون كه هردو آشنا به مدنيت و ثقافت خراسان بوده و مدتها در خراسان و مرو زندگانى داشته‌اند ، از وجود كتب‌خانها و خزائن كتب در شهرهاى بزرگ مطلع بودند .

--> ( 1 ) - جرجى زيدان تاريخ تمدن اسلامى 4 / 139 ( 2 ) - مروج الذهب 3 / 286 و ابن خلكان 1 / 480 ( 3 ) - ضحى الاسلام 1 / 180 بحوالت تاريخ بغداد 7 / 157